Në janar të vitit 1985, një inxhinier i ri nga Timișoara, me emrin Vasile Popescu, u ly me tre kilogramë dhjamë derri dhe notoi 800 metra nëpër ujërat e Danubit, në një temperaturë prej 2 gradë Celsius, duke mbërritur pothuajse i vdekur në bregun serb. Ai mbijetoi. Por në të njëjtën natë, shtatë rumunë të tjerë u përpoqën të bënin të njëjtën gjë në segmente të ndryshme të lumit. Asnjëri prej tyre nuk u gjet më i gjallë.
Midis viteve 1948 dhe 1989, Danubi u shndërrua në kufirin më të përgjakshëm të Evropës komuniste – më vdekjeprurës se Muri i Berlinit, më fatal se Perdeja e Hekurt në Çekosllovaki. Jo sepse rojet kufitare ishin më brutale këtu, por sepse vetë natyra ishte bashkëpunëtore në krim. Një lumë 800–1200 metra i gjerë, me rryma tinëzare, me ujëra që në dimër zbrisnin nën 3 gradë Celsius – temperaturë në të cilën trupi i njeriut reziston maksimumi 15–20 minuta përpara se hipotermia të paralizojë muskujt dhe zemra të dorëzohet.
Statistika të sakta nuk ekzistojnë – regjimi komunist i kishte klasifikuar rreptësisht si sekret shtetëror. Por sipas dokumenteve të zbuluara pas vitit 1989 dhe dëshmive të të mbijetuarve, vlerësohet se midis 1000 dhe 2000 rumunë kanë vdekur duke u përpjekur të kalonin Danubin drejt Jugosllavisë gjatë 41 viteve të diktaturës. Prej tyre, pothuajse gjysma vdiqën gjatë dimrit, të ngrirë në ujë, jo të qëlluar nga rojet kufitare.
Arratisja përmes Danubit planifikohej në mënyrë obsesive. Njerëzit studionin sektorin për muaj të tërë – ku lumi ishte më i ngushtë, ku rryma ishte më e dobët, ku patrullat e rojeve ishin më të rralla. Zona Baziaș–Moldova Veche ishte e preferuar – aty lumi ngushtohej në 600–800 metra. Por ishte edhe sektori më i mbikëqyrur, me kulla vrojtimi çdo 500 metra, me reflektorë të fuqishëm që përshkonin ujin natën, me varka patrullimi dhe me qen të stërvitur për të nuhatur njerëzit nga kilometra larg.
Vera dukej më e favorshme – ujë më i ngrohtë, dukshmëri më e mirë. Por pikërisht për këtë arsye mbikëqyrja ishte maksimale. Dimri, kur Danubi shndërrohej në një lëng vdekjeprurës dhe patrullat rralloheshin për shkak të acarit, rritej paradoksalisht shansi – nëse i mbijetoje të ftohtit, kishe më shumë gjasa të mos shiheshe. Kështu që të dëshpëruarit zgjidhnin janarin dhe shkurtin, muajt kur temperatura e ujit zbriste në 1–3 gradë Celsius.
Përgatitja ishte rituale dhe tragjike. Arratisësit e dinin se kishin nevojë për izolim termik. Nuk kishin neopren – kostumet e zhytjes ishin artikuj të kontrolluar rreptësisht, të pamundur për t’u siguruar. Prandaj përdornin metoda të lashta: dhjamë derri, yndyrë patash, dhjamë deleje. Lyheshin plotësisht, nga koka te këmbët, me shtresa të trasha prej 3–5 milimetrash, duke shpresuar se yndyra do të funksiononte si izolues termik, ashtu siç mbron kafshët detare në ujërat arktike.
Teoria kishte një logjikë të dukshme – fokat mbijetojnë në ujëra të ngrira falë shtresës së trashë të yndyrës nënlëkurore. Por njerëzit nuk janë foka. Yndyra shtazore mbi lëkurë ofron një mbrojtje minimale, ndoshta disa minuta shtesë, por nuk zëvendëson sistemin termik kompleks të një gjitari detar të përshtatur gjenetikisht. Ishte një shpresë e brishtë, një bestytni e dëshpëruar pas së cilës njerëzit kapeshin sepse nuk kishin alternativë.
Rituali fillonte orë përpara. Arratisësi zhvishej plotësisht në një strehë pranë bregut – një gropë e hapur në kallamishte, një bunker i improvizuar, ndonjëherë thjesht pas një shtëpie të braktisur. Pastaj, me ndihmën e dikujt tjetër ose vetëm, lyhej me kujdes. Dhjamë i ftohtë, viskoz, me erë të rëndë shtazore. Në lëkurë, në fytyrë, në flokë, mes gishtërinjve. Rrobat mbeteshin në breg – në ujë do të ishin peshë shtesë dhe do ta përshpejtonin hipoterminë. Në Danub hynin lakuriq, të lyer, si gladiatorë të lashtë të përgatitur për arenën finale.
Dokumentet e Sigurimit përshkruajnë me një saktësi të ftohtë mënyrën se si monitoroheshin tentativat. Raportet e gjetura në arkiva janë klinike dhe tronditëse:
“25 janar 1976, ora 03:20, sektori Moldova Veche. U konstatua një mashkull duke hyrë në ujë nga bregu rumun. Temperatura e ajrit -12°C, temperatura e ujit +2°C. Patrulla nuk hapi zjarr – subjekti notoi rreth 200 metra, më pas u ndal. Qëndroi i palëvizshëm duke notuar për 3 minuta. U zhduk nën ujë. Trupi u rikuperua më 14 shkurt, 8 km poshtë rrjedhës, i identifikuar si Ionescu Gheorghe, 28 vjeç, punëtor CFR Timișoara.”
Hipotermia vret në faza të parashikueshme dhe mizore. Në 2–3 minutat e para në ujë me 2 gradë, trupi hyn në shok termik – hiperventilim, panik, humbje koordinimi. Nëse i mbijeton kësaj faze dhe fillon të notosh, ke ndoshta 10–15 minuta përpara se muskujt të fillojnë të dorëzohen. Krahët rëndohen, lëvizjet ngadalësohen, mendja mjegullohet. Pas 15–20 minutash, shumica e njerëzve humbin plotësisht kontrollin e muskujve dhe fillojnë të fundosen. Vdekja vjen pas 20–30 minutash, kur zemra ndalon së pompuari gjakun e ngrirë.
Për të përshkuar 800 metra të Danubit duke notuar, edhe një notar i mirë ka nevojë për 15–20 minuta në kushte normale. Në ujë me 2 gradë, me hipoterminë që instalohet shpejt, me rrymën që të tërheq anash dhe me frikën e plumbave, koha e nevojshme dyfishohet. Llogaritja matematike ishte e thjeshtë dhe e tmerrshme: distanca shumë e madhe, uji shumë i ftohtë, koha shumë e shkurtër. Shumica nuk kishin asnjë shans real. Por dëshpërimi nuk llogarit probabilitete.
Të mbijetuarit e përshkruajnë përvojën si një makth të kthjellët. Vasile Popescu, që ia doli në janar 1985, tregoi:
“Tre minutat e para mendova se do të vdisja menjëherë. Nuk mund të merrja frymë, zemra më rrihte aq fort sa më dukej se po ma çante kraharorin. Pastaj e detyrova trupin të notonte. Numëroja goditjet – majtas, djathtas, majtas, djathtas. Te 500, duart u bënë të rënda si plumb. Te 800, nuk i ndjeja më këmbët. Pashë drita në bregun serb – shtëpi, fshat. Notova drejt tyre mekanikisht, pa menduar më. Kur preka bregun, nuk mund të ecja. U zvarrita nëpër dëborë si një kafshë, duke u dridhur aq fort sa dhëmbët më çanë buzën. Një peshkatar serb më gjeti në mëngjes, pothuajse të vdekur. Temperatura e trupit ishte 32 gradë – edhe 2 gradë më pak dhe do të kisha vdekur.”
Por për çdo histori suksesi si ajo e Vasile-s, kishte dhjetë tragjedi. Trupat dilnin në breg ditët pasuese – ndonjëherë qindra metra larg vendit të tentativës, tërhequr nga rryma. Disa ishin të fryrë, të ngrirë, të tjerë të bllokuar mes copave të akullit ose të kapur nga vegjetacioni nënujore, të zbuluar vetëm në pranverë kur uji binte.
Rojet kufitare rumune kishin urdhër të rikuperonin trupat dhe t’ua dorëzonin autoriteteve për “hetim”. Familjeve u thuhej se personi “kishte vdekur në një aksident” ose thjesht zhdukej nga regjistrat. Varrosjet bëheshin në heshtje, shpesh pa e ditur të afërmit vendndodhjen e saktë. Regjimi donte të fshihte përmasat e tentativave për arratisje – çdo trup ishte dëshmi e dështimit të sistemit për t’i mbajtur qytetarët e vet të kënaqur.
Peshkatarët në të dy brigjet, rumun dhe serb, kishin parë shumë. Flisnin me zë të ulët për “netët e çmendura”, kur i linin rrjetat në breg dhe futeshin në shtëpi, sepse nuk donin të shihnin. E dinin se deri në mëngjes, rryma sillte trupa. Një peshkatar i moshuar nga Moldova Veche, i intervistuar pas vitit 1989, dëshmoi:
“Në janar–shkurt, kur acari ishte i madh, e dinim. Në mëngjes, para se të shkonim te rrjetat, bënim kryqin dhe thoshim një lutje. Shumë herë kemi gjetur njerëz të ngrirë që notonin. Të rinj, shumica. Të lyer me dhjamë, lakuriq, të bardhë si dylli. I nxirrnim në breg, thërrisnim rojet. Nuk flija dot më pas. Më vinin në ëndërr fytyrat e tyre.”
Disa arrinin në bregun serb, por vdekja i priste edhe atje. Pas 20 minutash në ujë me 2 gradë, hipotermia e rëndë ishte instaluar. Edhe nëse dilje nga uji, nëse nuk ngroheshe shpejt dhe në mënyrë profesionale, vdekja vinte brenda 30–60 minutash. Peshkatarët dhe banorët jugosllavë e dinin – kur gjenin një rumun që dridhej në breg, kishin vetëm minuta për ta shpëtuar. E çonin në shtëpi, e vendosnin pranë sobës, e mbulonin me batanije, i jepnin pije të nxehta. Disa mbijetonin. Të tjerë vdisnin në dyshemenë e shpëtimtarit, trupi tepër i dëmtuar nga të ftohtit për t’u rikuperuar.
Jugosllavia ishte më e butë se Rumania – nuk i kthente arratisësit. I dorëzonte te UNHCR, u jepte status refugjati të përkohshëm dhe i ndihmonte të shkonin më tej në Austri, Gjermani apo Itali. Për ata që i mbijetonin Danubit, Jugosllavia ishte hapi i parë drejt lirisë. Por çmimi ishte i tmerrshëm – nga dhjetë që përpiqeshin dimrit, ndoshta dy arrinin të gjallë.
Kishte edhe tentativa për ta kaluar lumin mbi akull, kur Danubi ngrinte pjesërisht në dimra shumë të ashpër. Por akulli ishte i pabesë – i trashë pranë bregut, i hollë në mes, ku rryma e mbante të brishtë. Njerëzit fillonin të ecnin me besim, pastaj papritur akulli çahej dhe binin në ujin vdekjeprurës poshtë, të kapur në një kurth nga i cili shpëtimi ishte pothuajse i pamundur. Rojet gjenin trupat në pranverë, kur akulli shkrihej.
Historitë më tragjike janë ato të familjeve të tëra. Prindër që përpiqeshin të shpëtonin fëmijët nga komunizmi, duke i marrë në një arratisje të dëshpëruar. Dokumentet e Sigurimit përmendin:
“3 shkurt 1978, u rikuperuan tre trupa – burrë 35 vjeç, grua 32 vjeç, fëmijë mashkull 8 vjeç. Të tre të lyer me dhjamë. Të vdekur nga hipotermia, sektori Baziaș.”
Imazhi i një babai që lyen fëmijën 8-vjeçar me dhjamë derri, duke shpresuar ta shpëtojë nga diktatura komuniste duke e hedhur në Danubin e ngrirë, është një mizori që historia zyrtare nuk mund ta përfshijë.
Pas vitit 1989, kur arkivat u hapën pjesërisht, gazetarët u përpoqën të përcaktonin numrin real të viktimave të Danubit. Vlerësimet variojnë shumë – nga 1000 deri në 3000 të vdekur në 41 vjet. Por shifra e saktë nuk do të njihet kurrë. Shumë trupa nuk u gjetën asnjëherë, të marrë nga rryma për dhjetëra kilometra, të mbuluar nga balta, të zhdukur në thellësi. Shumë familje nuk raportuan zhdukjen e të afërmve nga frika e represioneve. Shumë tentativa mbetën të padokumentuara.
Sot, Danubi midis Rumanisë dhe Serbisë është një kufi paqësor, i kaluar nga ura dhe tragete. Turistët bëjnë fotografi të perëndimit që reflektohet në ujë. Por për brezin që ka jetuar komunizmin, lumi mbetet një varrezë e lëngshme, një monument i dëshpërimit ku mijëra rumunë vunë jetën në lojë për një shans lirie dhe e humbën.
Në Moldova Veche ekziston një monument i vogël jozyrtar – një kryq hekuri i vendosur në bregun e Danubit, me mbishkrimin e thjeshtë: “Për ata që u përpoqën.” Banorët vendosin lule aty çdo janar. Nuk dihet saktësisht sa janë ata që përkujtohen – ndoshta njëqind, ndoshta një mijë. Por kryqi qëndron aty, duke parë ujin e ftohtë që rrjedh indiferent, i heshtur dhe i pamëshirshëm, duke mbajtur në thellësitë e tij sekretet dhe eshtrat e atyre që zgjodhën të vdisnin të ngrirë sesa të jetonin të mbyllur.
