Prej më shumë se tre vitesh, drejtësia shqiptare ka dështuar të shqyrtojë në themel ligjshmërinë e ndërtimit të Aeroportit të Vlorës. Jo për mungesë provash, jo për kompleksitet juridik, por për shkak të një zinxhiri vendimesh proceduriale që kanë funksionuar si mekanizëm bllokimi. Në qendër të këtij bllokimi qëndron Gjykata e Lartë, e cila ka përdorur procedurën jo për të garantuar drejtësi, por për ta shtyrë atë në kohë.

Ndërkohë që gjykatat debatojnë legjitimitetin e paditësve dhe afatet formale, aeroporti ndërtohet në një zonë të mbrojtur, punimet avancojnë dhe dëmi mjedisor bëhet i pakthyeshëm. Ky nuk është më një konflikt juridik. Është një rast i dokumentuar i neutralizimit të kontrollit gjyqësor mbi një projekt me interes të lartë politik dhe ekonomik.

Një padi që nuk u lejua kurrë të shqyrtohej

Padia e organizatave mjedisore kundër kontratës koncesionare dhe lejeve për ndërtimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës u depozitua në fund të vitit 2022. Dosja përmbante qindra faqe argumente dhe mbi një mijë dokumente mbështetëse, që vërtetonin shkeljen e ligjit për zonat e mbrojtura, manipulimin e procedurave mjedisore dhe rrezikun serioz për lagunën Vjosë–Nartë.

Megjithatë, Gjykata Administrative e Shkallës së Parë e rrëzoi padinë brenda pak minutash, pa hyrë në asnjë element të thelbit. Argumenti: mungesë legjitimiteti dhe tejkalim afati. Një vendim që shënoi fillimin e një cikli bllokimi, jo fundin e procesit.

Apeli e pranon gabimin, por Gjykata e Lartë e rikthen në pikën zero

Në qershor 2023, Gjykata Administrative e Apelit prishi vendimin e Shkallës së Parë, duke konstatuar shkelje proceduriale serioze dhe duke urdhëruar rigjykim. Në çdo sistem funksional, ky do të ishte momenti kur çështja do të hynte më në fund në shqyrtim në themel.

Por kjo nuk ndodhi.

Institucionet shtetërore e çuan çështjen në Gjykatën e Lartë, e cila në mars 2024 vendosi ta prishë vendimin e Apelit dhe ta rikthejë çështjen sërish për rishqyrtim, duke rihapur diskutime mbi legjitimitetin e paditësve – një çështje që vetë Gjykata e Lartë e kishte trajtuar më herët në vendime të ndërmjetme.

Vendimi nuk u zbardh për më shumë se një vit. Dosja mbeti e ngrirë. Procesi u paralizua. Asnjë gjykim në themel nuk u lejua të zhvillohej.

Zvarritje e qëllimshme, jo paaftësi administrative

Kjo vonesë nuk ishte rastësi. Ishte funksionale.

Vendimi i marsit 2024 u mbajt i pazbardhur për më shumë se një vit, duke e mbajtur çështjen jashtë qarkullimit gjyqësor. Por sapo paditësit depozituan një kërkesë për sigurim padie – një kërkesë që mund të sillte pezullimin e punimeve – dosja u arsyetua dhe u përcoll në Apel brenda 24 orëve.

Ky fakt është i dokumentuar dhe rrëzon çdo pretendim se zvarritja ishte teknike apo aksidentale. Gjykata e Lartë kishte aftësinë të vepronte menjëherë, por zgjodhi të mos e bënte, deri në momentin kur duhej të shmangte shqyrtimin e një kërkese që rrezikonte avancimin e projektit.

Në praktikë, procedura u përdor si instrument për të kontrolluar kohën. Koha u përdor si instrument për të neutralizuar drejtësinë.

Ndërkohë, aeroporti ndërtohet

Gjatë gjithë kësaj periudhe, kërkesat për pezullimin e ndërtimit dhe operimit të aeroportit u refuzuan sistematikisht. Koncesionari vijoi punimet sikur të mos ekzistonte asnjë konflikt ligjor. Shteti shqiptar lejoi ndërtimin e një projekti të kontestuar ndërkombëtarisht, pa asnjë garanci ligjore për ligjshmërinë e tij.

Ky është thelbi i skandalit: drejtësia nuk ka marrë ende një vendim në themel, por pasojat mbi mjedisin janë tashmë reale dhe të pakthyeshme.

Një projekt politik, i mbrojtur politikisht

Aeroporti i Vlorës nuk është një projekt neutral. Ai u prezantua si premtim elektoral dhe kontrata u firmos pak ditë para zgjedhjeve parlamentare. Projekti është shoqëruar me akuza për manipulim tenderi, padi civile dhe kallëzime penale.

Ndërtimi është kundërshtuar nga organizatat mjedisore, nga institucionet evropiane dhe nga Konventa e Bernës, e cila ka kërkuar në mënyrë të përsëritur pezullimin e menjëhershëm të punimeve. Të gjitha këto sinjale janë injoruar.

Për t’i hapur rrugë projektit, autoritetet ndryshuan hartat e zonave të mbrojtura, duke reduktuar ndjeshëm mbrojtjen ligjore të ekosistemit bregdetar. Këto vendime u morën nga struktura të drejtuara drejtpërdrejt nga pushteti ekzekutiv.

Drejtësia që nuk guxon të hyjë në themel

Rasti i Aeroportit të Vlorës nuk është thjesht një konflikt mjedisor. Është një test për pavarësinë reale të drejtësisë. Deri më tani, ky test ka dështuar.

Gjykatat nuk e kanë shqyrtuar ligjshmërinë e kontratës. Nuk kanë analizuar ndikimin mjedisor. Nuk kanë dhënë asnjë përgjigje për thelbin e padisë. Kanë bërë vetëm një gjë: kanë shtyrë procesin.

Në një shtet të së drejtës, procedura shërben për të çuar drejtësinë përpara. Në rastin e Aeroportit të Vlorës, procedura është përdorur për ta ndalur atë.

Dhe për aq kohë sa “topi” vazhdon të kalohet nga një gjykatë te tjetra, drejtësia mbetet në vendnumëro, ndërsa aeroporti ngrihet mbi një zonë të mbrojtur, me bekimin e heshtur të institucioneve që duhet ta ndalonin.